Ludwig van Beethoven stworzył ponad 700 kompozycji — od symfonii i koncertów po sonaty fortepianowe, kwartety smyczkowe i utwory wokalne. Jego dorobek obejmuje 9 symfonii, w tym słynną IX z „Odą do radości”, 5 koncertów fortepianowych, jedyny koncert skrzypcowy oraz 32 sonaty fortepianowe. W tych dziełach kompozytor połączył klasyczną formę z niezwykłą ekspresją i odwagą. Podobną kwestię poruszyliśmy w tym artykule.

W artykule omawiam najważniejsze utwory Beethovena — od „Für Elise” i „Sonaty księżycowej” op. 27 nr 2, przez „Sonatę patetyczną” op. 13, aż po operę „Fidelio” i „Mszę uroczystą” op. 123. Ponadto podpowiadam, od których kompozycji warto zacząć, i wyjaśniam, dlaczego po ponad 200 latach nadal poruszają słuchaczy.

Porównanie symfonii i koncertu fortepianowego Beethovena

I Symfonia C-dur, op. 21

I Symfonia C-dur op. 21 ukazuje młodego Beethovena, który pozostaje blisko Haydna i Mozarta, a zarazem śmiało przesuwa klasyczne granice. Komponował ją w latach 1799–1800, a publiczność usłyszała ją po raz pierwszy 2 kwietnia 1800 roku podczas jego wiedeńskiego koncertu benefisowego. Beethoven napisał dziewięć symfonii, a w ciągu około 45 lat stworzył 722 utwory. Już sam początek zapowiada jego oryginalność: zamiast od razu potwierdzić tonację C-dur, rozpoczyna akordem septymowym C7, który prowadzi do F-dur. Pod koniec XVIII wieku był to śmiały, niemal zaczepny gest, a zarazem zapowiedź stylu łączącego klasyczną równowagę z coraz bardziej indywidualnym językiem.

Przede wszystkim słyszę w tej symfonii świeżość, energię i świetną znajomość klasycznej formy, choć brakuje jej jeszcze heroicznego rozmachu późniejszych dzieł, takich jak „Eroica” czy V Symfonia. Już wczesne utwory Beethovena wyróżniają jednak wyraziste kontrasty, pomysłowa praca tematyczna i skłonność do zaskakiwania słuchaczy. Kilka lat po skomponowaniu I Symfonii utrata słuchu stała się dla niego źródłem głębokiego kryzysu. W 1802 roku w Heiligenstadt opisał swoje cierpienie w niewysłanym liście do braci, ale nie porzucił komponowania. Dlatego op. 21 to dla mnie nie tylko ważny początek jego drogi symfonicznej, lecz także spotkanie tradycji wiedeńskiego klasycyzmu z odwagą, która pomogła Beethovenowi wytyczyć kierunek muzyce XIX wieku.

II Symfonia D-dur, op. 36

Beethoven skomponował II Symfonię D-dur op. 36 w latach 1801–1802, we wczesnym, klasycznym okresie twórczości, choć utwór zdradza już jego rosnącą niezależność. W tym czasie kompozytor coraz wyraźniej odczuwał postępującą utratę słuchu. Jesienią 1802 roku w Heiligenstadt napisał przejmujący, lecz niewysłany list do braci, znany jako testament heiligenstadzki. Mimo osobistego kryzysu stworzył dzieło pełne energii i pogody, zaliczane do jego najradośniejszych. Odbieram tę symfonię jako wymowny przykład tego, jak Beethoven łączył klasyczną równowagę formy z żywiołowością i silnymi emocjami.

Najważniejsze informacje o II Symfonii Beethovena:

• Powstała w latach 1801–1802 i nosi oznaczenie D-dur op. 36.
• Łączy klasyczne wzorce z zapowiedzią śmielszych rozwiązań.
• Jej premiera odbyła się w 1803 roku podczas benefisu kompozytora.
• W 1806 roku wykonała ją orkiestra zamkowa w Głogówku dla hrabiego Franza von Oppersdorffa.

Choć II Symfonia jest znacznie dojrzalsza od I Symfonii C-dur op. 21, nadal czerpie z twórczości Haydna i Mozarta. Zarazem zapowiada śmielsze rozwiązania, które Beethoven rozwinął w późniejszych dziełach, zwłaszcza w przełomowej III Symfonii Es-dur op. 55 „Eroica” z 1804 roku. W 1803 roku kompozytor zaprezentował II Symfonię podczas benefisu, a trzy lata później orkiestra zamkowa w Głogówku wykonała ją dla hrabiego Franza von Oppersdorffa. Na tle dziewięciu symfonii, które Beethoven tworzył w latach 1799–1824, op. 36 ukazuje ważny etap jego drogi: odejście od klasycznych wzorców ku bardziej osobistemu, romantycznemu językowi.

III Symfonia „Eroica”, op. 55

III Symfonia Es-dur op. 55, znana jako „Eroica”, należy do najważniejszych utworów Beethovena i stanowi punkt zwrotny w historii symfonii. Kompozytor napisał ją na początku XIX wieku, a w 1804 roku wydał drukiem. Początkowo zadedykował ją Napoleonowi, którego uważał za bohatera republikańskich ideałów, lecz skreślił dedykację, gdy dowiedział się o jego koronacji na cesarza. Dzieło opatrzył podtytułem „Symfonia bohaterska, napisana dla uczczenia pamięci wielkiego człowieka”. Trwa około 45 minut, znacznie dłużej niż wcześniejsze symfonie Beethovena. Klasyczna forma pozostaje jego solidną podstawą, a zarazem skala emocji, dramatyzm i swoboda rozwijania muzycznych pomysłów zapowiadają romantyzm.

Beethoven rozbudował tradycyjny model symfonii na kilka sposobów. W pierwszej części wprowadził nowy temat w przetworzeniu Allegra con brio, a tuż przed repryzą umieścił słynne, zaskakujące wołanie rogów. Zamiast typowej części wolnej pojawia się przejmujący marsz żałobny, natomiast finał opiera się na wariacjach. Początkowo nowatorstwo „Eroiki” mogło oszałamiać słuchaczy, jednak dziś uznaje się ją za dzieło otwierające nowy rozdział w muzyce orkiestrowej. Beethoven napisał symfonię po osobistym kryzysie związanym z postępującą głuchotą, którą opisał w niewysłanym liście do braci z 1802 roku. Utwór wyraża idee heroizmu, wolności oraz walki z losem.

IV Symfonia B-dur, op. 60

IV Symfonia B-dur, op. 60, powstała w 1806 roku, w samym środku niezwykle płodnego okresu twórczości Beethovena, kiedy komponował między innymi symfonie od III do VI. Po monumentalnej, bohaterskiej „Eroice”, a przed dramatyczną Piątą brzmi lżej, pogodniej i bardziej klasycznie. Robert Schumann porównał ją do „smukłej Greczynki pomiędzy dwoma nordyckimi olbrzymami”. Nie traktuję jej jednak jako spokojnego przystanku między dwoma gigantami: pod wdziękiem kryje się mnóstwo wyobraźni, napięć i finezyjnych pomysłów. Symfonię zamówił hrabia Franz Joachim Wenzel von Oppersdorff, właściciel Głogówka na Śląsku. Utrzymywał własną orkiestrę i oczekiwał pięknego, wysmakowanego dzieła. Beethoven spełnił te oczekiwania, choć słuchacze liczący na kolejny gwałtowny przełom mogli się zdziwić.

Utwór wyróżniają subtelna, starannie dopracowana instrumentacja oraz połączenie klasycznej równowagi z typowym dla Beethovena wyczuciem dramaturgii. Wysmakowaną kolorystykę partytury podziwiał również Hector Berlioz. Symfonia powstała, gdy kompozytor zmagał się już z postępującą utratą słuchu, a mimo to zachowywał wyjątkową twórczą energię. W latach 1804–1810 napisał cztery symfonie, cztery koncerty i pięć kwartetów smyczkowych, a także liczne sonaty, tria i uwertury. Dla mnie Czwarta pokazuje, że Beethoven potrafił zaskakiwać bez monumentalnego rozmachu — jej siła tkwi w lekkości, elegancji i szczegółach, które odkrywam przy każdym kolejnym słuchaniu.

V — c-moll, nr 67

V Symfonia c-moll op. 67 należy do najsłynniejszych dzieł Beethovena. Rozpoznaję ją już po pierwszych czterech dźwiękach: trzech krótkich i jednym długim. Kompozytor pracował nad nią w latach 1804–1808; prawykonanie odbyło się w Wiedniu w 1808 roku, a drukiem ukazała się rok później. Symfonia składa się z czterech części, przy czym finał rozpoczyna się attacca, czyli bez przerwy po części trzeciej. Beethoven tworzył ją, zmagając się z postępującą utratą słuchu. Pierwsze objawy pojawiły się około 1796–1798 roku, a w 1802 roku kompozytor opisał rozpacz w niewysłanym liście do braci, znanym jako testament heiligenstadzki. Dlatego wielu słuchaczy odbiera tę muzykę jako dramatyczną opowieść o walce z przeciwnościami losu.

Otwierający symfonię motyw często nazywa się „motywem losu”, jednak historia, według której Beethoven objaśnił go słowami „Tak puka przeznaczenie do wrót”, pochodzi od Antona Schindlera i dziś budzi wątpliwości. Wiadomo natomiast, że krótki rytm powraca we wszystkich czterech częściach, spaja całość i prowadzi od mrocznego c-moll do triumfalnego C-dur w finale. W ostatniej części do orkiestry dołączają puzony, flet piccolo i kontrafagot. Symfonię wysoko cenił E.T.A. Hoffmann, uznając ją za jedno z najważniejszych dzieł epoki. Jej rytmiczny początek zyskał też symboliczne znaczenie podczas II wojny światowej: 27 czerwca 1941 roku nadano go w brytyjskiej audycji propagandowej jako znak zwycięstwa. Litera V, od angielskiego „victory”, w kodzie Morse’a oznacza trzy kropki i kreskę. To świetny przykład, jak Beethoven rozwinął prosty motyw w dzieło o ogromnej sile i rozpoznawalności.

Oto kilka najważniejszych informacji o V Symfonii:

• Składa się z czterech części, a finał przechodzi attacca po części trzeciej.
• Jej słynny krótki motyw powraca we wszystkich czterech częściach.
• W finale do orkiestry dołączają puzony, flet piccolo i kontrafagot.
• Litera V w kodzie Morse’a oznacza trzy kropki i kreskę.

VI — „Pastoralna”, nr 68

VI Symfonia F-dur op. 68, znana jako „Pastoralna”, powstała w latach 1807–1808 i należy do najbardziej pogodnych, a zarazem nietypowych dzieł Beethovena. Spośród jego dziewięciu symfonii wyróżnia się wyraźnym nawiązaniem do programu pozamuzycznego: kompozytor chciał oddać przede wszystkim uczucia towarzyszące pobytowi na wsi, a nie stworzyć ścisły dźwiękowy obraz natury. Mimo to łatwo rozpoznać śpiew ptaków w „Scenie nad strumykiem” oraz grzmoty w „Burzy”. Utwór składa się z pięciu, a nie typowych czterech części. Każda ma własny tytuł: „Obudzenie się pogodnych uczuć po przybyciu na wieś”, „Scena nad strumykiem”, „Wesoła zabawa wieśniaków”, „Burza” oraz „Śpiew pastuszka – radosne i dziękczynne uczucia po burzy”.

„Pastoralna” zaprasza słuchacza do świata wiejskiego spokoju, radosnych spotkań i potęgi przyrody. Beethoven pokazuje, że natura może być źródłem zarówno ukojenia, jak i wzruszenia.

Najbardziej podoba mi się w „Pastoralnej” jej łagodny, sielankowy nastrój oraz sposób, w jaki Beethoven łączy ilustracyjne efekty z klasyczną, starannie zaplanowaną formą. Kompozytor stworzył ją w okresie wyjątkowej twórczej płodności, gdy pracował również nad innymi przełomowymi dziełami, między innymi III, IV i V Symfonią. Choć od około 1802 roku zmagał się z nieuleczalną utratą słuchu, zdołał w „Pastoralnej” wykreować pełen życia pejzaż dźwiękowy, korzystając z wyobraźni i słuchu wewnętrznego. Symfonia zapoczątkowała ważny nurt symfoniki programowej, a zarazem pokazuje, że muzyka Beethovena potrafi być nie tylko dramatyczna i heroiczna, lecz także ciepła, pogodna i bliska naturze.

VII — A-dur, nr 92

Rytm VII Symfonii A-dur op. 92 Beethovena od pierwszych chwil porywa mnie do przodu. Kompozytor pracował nad nią po pobycie leczniczym w czeskich Teplicach w 1811 roku, a rękopis ukończył 13 maja 1812 roku. Poprowadził prawykonanie 8 grudnia 1813 roku; symfonia szybko zdobyła popularność w całej Europie. Składa się z czterech części, z których szczególną sławę zyskało drugie, Allegretto. Jego hipnotyczny, marszowy pochód narasta warstwami i brzmi zarazem żałobnie, zmysłowo oraz niezwykle pięknie.

Energia, taneczne akcenty i mocne kontrasty przenikają całe dzieło, dlatego Richard Wagner nazwał je „apoteozą tańca”. Beethoven komponował symfonię, gdy postępująca głuchota coraz bardziej odcinała go od dźwięków. Nie porzucił jednak pracy: tworzył muzykę dzięki słuchowi wewnętrznemu. Słuchając VII Symfonii, dostrzegam zarówno mistrzowską klasyczną konstrukcję, jak i odważny, romantyczny rozmach. To połączenie pomaga zrozumieć, dlaczego twórczość Beethovena tak silnie wpłynęła na muzykę XIX wieku.

VIII — F-dur, nr 93

Ukończona w 1812 roku VIII Symfonia F-dur op. 93 to najkrótsza i jedna z najpogodniejszych symfonii Beethovena. Kompozytor tworzył ją, choć jego słuch był już bardzo osłabiony, a mimo to nadał utworowi energię, lekkość i zaskakujący humor. W odróżnieniu od rozbudowanej, programowej „Pastoralnej” (Symfonii nr 6) wrócił do klasycznej, czteroczęściowej formy. Szczególnie wyróżnia się drugi temat pierwszej części: brzmi jak muzyczny żart i pokazuje, jak swobodnie Beethoven igrał z rytmem oraz oczekiwaniami słuchaczy.

Najważniejsze cechy VIII Symfonii Beethovena to:

• czteroczęściowa, klasyczna forma;
• pogodny charakter, lekkość i humor;
• menuet w trzeciej części zamiast typowego scherza;
• zabawa konwencją, dynamiką i brzmieniem orkiestry.

W trzeciej części kompozytor umieścił menuet zamiast scherza, typowego dla wielu późniejszych symfonii — i w ten sposób przewrotnie nawiązał do Haydna oraz Mozarta. Napisał VIII Symfonię między VII a IX, lecz zrezygnował z monumentalnego rozmachu. Zamiast tego bawi się konwencją, dynamiką i brzmieniem orkiestry. Właśnie ta pogodna przekora szczególnie mnie ujmuje: za lekkim, niemal klasycznym uśmiechem kryje się precyzyjna konstrukcja dzieła. Beethoven, mimo postępującej głuchoty, nie przestawał komponować, a jego twórczość wyznaczała kierunek rozwoju symfonii w XIX wieku.

IX — d-moll, nr 125

IX Symfonia d-moll op. 125 należy do najbardziej niezwykłych dzieł Beethovena i stanowi zwieńczenie jego twórczości symfonicznej. Kompozytor pracował nad nią w latach 1822–1824, pod koniec życia, gdy był już całkowicie głuchy. Mimo to stworzył utwór o ogromnej skali i sile wyrazu, trwający zwykle ponad godzinę. Przełamał też granice gatunku: w finale do orkiestry dołączyli soliści i chór mieszany, wykonujący słowa „Ody do radości” Friedricha Schillera. Beethoven nosił się z zamiarem wykorzystania tego tekstu od wielu lat, a jego przesłanie — powszechne braterstwo, radość i jedność ludzi — współgra z humanistycznymi ideałami obecnymi w muzyce kompozytora.

Szczególnie cenię sposób, w jaki Beethoven buduje napięcie i zmienia oczekiwania słuchacza. Najpierw umieścił scherzo na drugim miejscu, przed częścią wolną, a następnie rozpoczął finał instrumentalnym recytatywem wiolonczel i kontrabasów. Dopiero potem wyłania się temat „Ody do radości”: początkowo grają go te same instrumenty, a później dołączają głosy solowe i chór. Jako pierwsza w historii symfonia wokalno-instrumentalna, dzieło to wywarło wpływ sięgający daleko poza XIX wiek. Ponadto melodia finału, opracowana przez Herberta von Karajana i pozbawiona słów, stała się hymnem Unii Europejskiej, a dziś pozostaje rozpoznawalnym symbolem wspólnoty i porozumienia.

Koncert fortepianowy nr 5 „Cesarski” — 73

Piąty koncert fortepianowy Es-dur op. 73, znany jako „Cesarski”, to ostatni taki utwór Beethovena. Kompozytor tworzył go w latach 1809–1811 i zadedykował swojemu uczniowi oraz mecenasowi, arcyksięciu Rudolfowi. Choć przydomek brzmi dostojnie, Beethoven go nie nadał; wolał określenie „Wielki koncert dedykowany Jego Cesarskiej Wysokości Arcyksięciu Rudolfowi”. W 1809 roku, gdy wojska napoleońskie bombardowały Wiedeń, kompozytor musiał przerywać pracę. Sprzeciwiał się też przemianie Napoleona — niegdyś symbolu rewolucji — w tyrana. Dlatego za imponującą skalą dzieła kryją się nie tylko wirtuozeria, lecz także trudne doświadczenia kompozytora.

Utwór ma trzy części, a najbardziej liryczna z nich to druga, Adagio un poco moto. Jej śpiewna linia fortepianu należy do najpiękniejszych wolnych części koncertowych Beethovena. Jak już zgłębiasz ten temat, poznaj tajemnicę powstania „Dla Elizy”. Następnie żywy finał nadaje całości rozmach i energię. „Cesarski” łączy efektowną partię solową z bogatym brzmieniem orkiestry, a zarazem ukazuje Beethovena na granicy klasycyzmu i romantyzmu: jako mistrza formy, który wypełniał ją silnymi emocjami.

„Cesarski” zachwyca rozmachem, ale nie traci intymnego, lirycznego wymiaru. To muzyczna opowieść o sile, wrażliwości i epoce pełnej przemian.