Muzyka klasyczna nie ogranicza się do sal koncertowych: wiele jej najsłynniejszych melodii rozpoznaję po kilku sekundach, choć nie zawsze znam ich tytuły i kompozytorów. W tym zestawieniu przedstawiam 15 utworów z różnych epok — od baroku po XX wiek — napisanych na orkiestrę, fortepian lub głos. Każdy inaczej opowiada dźwiękiem.

Nie musisz znać nut ani historii muzyki, by czerpać przyjemność ze słuchania. Zwróć uwagę na mocny początek, spokojny temat, nagły zwrot lub melodię, która długo pozostaje w pamięci. Wybrałem utwory często wykonywane na koncertach i obecne w filmach oraz kulturze popularnej. Być może niektóre już znasz — teraz poznasz ich tytuły, twórców i krótkie historie.

Porównanie wybranych utworów muzyki klasycznej

Ludwig van Beethoven – V symfonia c-moll op. 67

V Symfonię c-moll op. 67 Ludwiga van Beethovena rozpoznaję po kilku nutach: otwiera ją słynny motyw „krótko, krótko, krótko, długo”, który powraca w kolejnych odsłonach. Beethoven pracował nad utworem przez kilka lat, a 22 grudnia 1808 roku zaprezentował go po raz pierwszy w wiedeńskim Theater an der Wien. Koncert trwał niemal cztery godziny i obejmował także inne jego kompozycje, więc musiał być wymagający dla publiczności.

Symfonia ma cztery części: burzliwe Allegro con brio, liryczne Andante con moto, tajemnicze Scherzo i triumfalne Allegro. Beethoven buduje napięcie między innymi przez płynne przejście z trzeciej części do finału. Wprowadza też puzony, piccolo i kontrafagot — instrumenty, które po raz pierwszy pojawiają się w jego symfonii. Przemiana c-moll w jasne C-dur przywodzi na myśl drogę od niepokoju do zwycięstwa i od ponad 200 lat porusza słuchaczy.

Ludwig van Beethoven – IX symfonia d-moll op. 125

IX Symfonię d-moll op. 125 Beethoven skomponował głównie w latach 1822–1824; prawykonanie odbyło się 7 maja 1824 roku w wiedeńskim Theater am Kärntnertor. Utwór ma cztery części i trwa około 65–70 minut. Beethoven tworzył go niemal całkowicie głuchy, a podczas premiery nie słyszał oklasków — musiano zwrócić jego uwagę, by zobaczył reakcję publiczności.

Największą sławę zyskał finał, w którym Beethoven połączył orkiestrę, chór i solistów na niespotykaną wcześniej w symfonii skalę. Wykonują oni „Odę do radości” do słów Friedricha Schillera. Jej porywająca melodia stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych tematów muzyki klasycznej. Szczególnie cenię drogę, jaką utwór prowadzi od mrocznego d-moll do pełnego nadziei finału. Od 1985 roku temat „Ody do radości” jest hymnem Unii Europejskiej, a w 2001 roku rękopis symfonii wpisano na listę Pamięć Świata UNESCO.

Najważniejsze informacje o IX Symfonii Beethovena:

• Utwór powstał głównie w latach 1822–1824, a jego prawykonanie odbyło się w 1824 roku.
• Symfonia składa się z czterech części i trwa około 65–70 minut.
• Finał zawiera „Odę do radości” do słów Friedricha Schillera.
• Temat „Ody do radości” jest hymnem Unii Europejskiej od 1985 roku.

Johann Sebastian Bach – Toccata i fuga d-moll BWV 565

„Toccata i fuga d-moll” BWV 565 należy do najsłynniejszych kompozycji organowych. Trwa około 8–9 minut i obejmuje swobodną, efektowną toccatę oraz fugę, w której kolejne głosy podejmują temat. Już otwarcie przyciąga uwagę: gwałtowne figury, pauza i słynny opadający pasaż budują dramatyczny nastrój.

Utwór tradycyjnie przypisuje się Johannowi Sebastianowi Bachowi, choć część muzykologów kwestionuje jego autorstwo i wskazuje na wcześniejsze powstanie kompozycji lub innego twórcę. Mimo tych sporów dzieło zachwyca energią, kontrastami i potężnym brzmieniem organów. Warto posłuchać go zarówno na organach kościelnych, jak i w wersji orkiestrowej, która ukazuje bogactwo jego barw.

Wolfgang Amadeus Mozart – Eine kleine Nachtmusik KV 525

„Eine kleine Nachtmusik” KV 525 Mozarta rozpoznaję już po kilku dźwiękach. Kompozytor napisał ją w 1787 roku na orkiestrę smyczkową: w zachowanej wersji grają skrzypce, altówka, wiolonczela i kontrabas. Tytuł oznacza „Małą serenadę nocną”, ale utwór nie brzmi sennie ani rozwlekle. Prawdopodobnie składał się pierwotnie z pięciu części; jedna zaginęła, więc dziś znamy cztery.

Energiczny początek pierwszej części, Allegra, od razu nadaje utworowi elegancki, pełen życia charakter. Potem rozbrzmiewają Romanza, Menuet i Rondo, które łączą śpiewną melodię, taneczny rytm oraz błyskotliwy finał. Wykonanie trwa zwykle 16–20 minut, zależnie od tempa. Cenię tę kompozycję, bo w przystępnej formie pokazuje pomysłowość Mozarta: wyraziste tematy i lekkość łączą się tu z precyzyjną konstrukcją.

Wolfgang Amadeus Mozart – Requiem d-moll KV 626

W Requiem d-moll KV 626 Mozart połączył monumentalny rozmach z osobistym dramatem. Skomponował utwór w 1791 roku, na zamówienie tajemniczego posłańca hrabiego Franza von Walsegga. Ciężko chory, pracował nad mszą aż do śmierci 5 grudnia; miał wtedy 35 lat. Rękopis dokończył jego uczeń Franz Xaver Süssmayr. Już początek „Introitus” buduje mroczny nastrój, a „Dies irae”, „Lacrimosa” i pełne blasku „Confutatis” ukazują różne oblicza śmierci, lęku i nadziei.

Do najważniejszych elementów utworu należą:

• orkiestra, chór i cztery głosy solowe: sopran, alt, tenor oraz bas;
• łacińskie teksty prowadzące przez kolejne części mszy, od „Kyrie” i „Dies irae” po „Agnus Dei” i „Lux aeterna”;
• kontrast potężnego chóru z delikatnym „Recordare”;
• niedokończony rękopis przypominający o przerwanym dziele Mozarta.

Całość łączy orkiestrę, chór i cztery głosy solowe: sopran, alt, tenor oraz bas. Łacińskie teksty prowadzą słuchacza przez kolejne części mszy — od „Kyrie” i „Dies irae” po „Agnus Dei” i „Lux aeterna”. Potężny chór kontrastuje z delikatnym „Recordare”, a niedokończony rękopis przypomina o przerwanym dziele Mozarta. Choć Requiem łatwo rozpoznać, przy każdym powrocie można odkryć w nim coś nowego.

Antonio Vivaldi – Cztery pory roku

Antonio Vivaldi skomponował „Cztery pory roku” około 1723 roku i opublikował cykl dwa lata później w zbiorze 12 koncertów skrzypcowych „Il cimento dell’armonia e dell’inventione”. Jeśli interesuje cię ta tematyka, Poznaj cztery powody, by sięgnąć po książki o historii Polski. Cztery koncerty — „Wiosna”, „Lato”, „Jesień” i „Zima” — mają po trzy części, zazwyczaj w układzie szybka–wolna–szybka. Skrzypce naśladują w nich śpiew ptaków, letnią burzę, wiejską zabawę i lodowaty wiatr.

Vivaldi dołączył do koncertów cztery sonety, które opisują sceny od wiosennego śpiewu ptaków po zimowe szczękanie zębami. W „Lecie” gwałtowna burza przerywa duszny spokój, natomiast „Jesień” prowadzi od świętowania winobrania do snu po uczcie. Cały cykl trwa zwykle około 40 minut, zależnie od tempa i interpretacji. Wyraziste melodie i czytelne muzyczne obrazy czynią go dobrym wyborem na początek przygody z muzyką klasyczną.

Georg Friedrich Händel – Mesjasz

„Mesjasz” Georga Friedricha Händla to oratorium, które porusza bez scenografii i kostiumów. Kompozytor napisał je w 1741 roku, podobno w zaledwie 24 dni, do libretta Charlesa Jennensa opartego na tekstach biblijnych. Prawykonanie odbyło się 13 kwietnia 1742 roku w Dublinie. Utwór trwa zwykle około 2,5 godziny i składa się z trzech części: zapowiedzi przyjścia Mesjasza, opowieści o Jego męce i zmartwychwstaniu oraz refleksji nad odkupieniem.

Najbardziej rozpoznawalny fragment, zamykający drugą część chór „Hallelujah”, zachwyca energią i potęgą brzmienia. Warto jednak poznać całe oratorium: obejmuje około 50 arii, recytatywów i chórów, wśród nich zaś „I Know That My Redeemer Liveth” — jeden z najpiękniejszych momentów dzieła. „Mesjasz” szybko zdobył popularność, a Händel wielokrotnie dyrygował nim podczas londyńskich koncertów charytatywnych. Oratorium łączy uroczysty charakter z silnymi emocjami i przystępną formą.

Piotr Czajkowski – balet Dziadek do orzechów

Gdy myślę o balecie kojarzącym się z zimowymi świętami, od razu przychodzi mi do głowy „Dziadek do orzechów” Piotra Czajkowskiego. Baśniowe dzieło miało premierę w 1892 roku i do dziś zachwyca dzieci oraz dorosłych. Wielu słuchaczy zna „Taniec cukrowej wieszczki”, „Walc kwiatów” i muzykę do sceny wirujących płatków śniegu, nawet jeśli rzadko słucha muzyki klasycznej. Czajkowski łączy liryczną czułość z rozmachem orkiestry, a jego melodyjny, niemal filmowy styl przenosi słuchaczy w świat dziecięcej wyobraźni.

„Dziadek do orzechów” przypomina, że magia może kryć się w najzwyklejszej zabawce. To balet, który co roku zaprasza słuchaczy do świata pełnego muzyki, tańca i zimowych cudów.

W wigilijny wieczór Klara dostaje tytułowego Dziadka do orzechów. Gdy dziewczynka zasypia, zabawka ożywa i przemienia się w Księcia. Razem pokonują Mysiego Króla i jego armię, przemierzają zaśnieżoną krainę, a następnie trafiają do Krainy Słodyczy. Tam słuchają tańców inspirowanych różnymi zakątkami świata: hiszpańskiej czekolady, arabskiej kawy, chińskiej herbaty, rosyjskiego cukru i francuskiego marcepanu. Właśnie połączenie przygody, humoru i barwnych melodii sprawia, że lubię ten balet. Co więcej, nawet bez znajomości libretta można usłyszeć, jak zmienia się nastrój kolejnych scen. Chętnie wracam do tego dzieła i za każdym razem odkrywam w nim coś nowego.

Na liście znalazły się elementy, które tworzą niezwykły świat baletu:

• przygoda Klary i Dziadka do orzechów;
• spotkanie z Mysim Królem;
• tańce inspirowane różnymi zakątkami świata;
• muzyka pełna barwnych melodii i zmieniających się nastrojów.

Piotr Czajkowski – balet Jezioro łabędzie

„Jezioro łabędzie” Piotra Czajkowskiego łączy delikatne melodie z dramatycznym brzmieniem. Ten balet, skomponowany w XIX wieku i wystawiony po raz pierwszy w 1877 roku, opowiada o księciu Zygfrydzie i Odetcie, księżniczce zaklętej w łabędzia. Dla zainteresowanych: sprawdź eleganckie stylizacje na balet. Wiele osób rozpoznaje jego muzykę, zwłaszcza temat przewodni łabędzi, nawet jeśli nie widziało całego spektaklu.

Balet inspiruje także lokalnych artystów. Akademia Tańca „Pasja” organizuje koncert i galę w Regionalnym Centrum Kultury w Pile. Jej założyciele i instruktorzy, Justyna i Mateusz Kielińscy, od lat rozwijają pasję do tańca, a podczas gali wystąpią uczestnicy zajęć. Wydarzenie odbędzie się z widownią na sali; wejściówki można odebrać w kasie RCK.

Johann Pachelbel – Kanon D-dur

Johann Pachelbel skomponował „Kanon D-dur” najpewniej pod koniec XVII wieku, choć nie znamy dokładnej daty. Oryginał przeznaczył na trzy skrzypce i basso continuo, czyli linię basu wspieraną przez instrument harmoniczny, na przykład klawesyn. Powtarzający się przez cały utwór, ośmiotaktowy bas stanowi podstawę wariacji, które skrzypce stopniowo rozwijają. Z prostego motywu Pachelbel buduje spokojną, elegancką i coraz świetlistszą muzykę.

„Kanon D-dur” zachwyca równowagą między prostotą a bogactwem brzmienia. Każde kolejne wejście skrzypiec subtelnie zmienia znajomy motyw.

Przez długi czas kanon nie należał do najczęściej wykonywanych utworów Pachelbela. Popularność zdobył w XX wieku, szczególnie po nagraniach z lat 60. Dziś jego harmonia, oparta na ośmiu powtarzających się akordach, pojawia się w licznych aranżacjach, filmach i ceremoniach ślubnych. Najchętniej słucham go bez pośpiechu, bo kolejne wejścia skrzypiec za każdym razem odsłaniają nowe szczegóły znanego motywu.