Barokowe rzeźby w Polsce zachwycają rozmachem, dynamiką i bogactwem detali, a ich historie kryją opowieści o wierze, ambicji i artystycznym kunszcie. Coś dla zainteresowanych tematem: Sprawdź, ile zarabiają DJ-e w Polsce. W tym artykule przyjrzymy się najciekawszym dziełom, poznamy ich twórców i odkryjemy, jak powstawały oraz jaką rolę odgrywały w swoim czasie. Zapraszam do poznania rzeźb, które na trwałe wpisały się w polskie dziedzictwo kulturowe.

Barokowe rzeźby w Polsce przyciągają uwagę wirującymi szatami i ekspresyjnymi gestami oraz emocjami. W XVII i XVIII wieku artyści zdobili nimi kościoły, pałace i kaplice — od monumentalnych ołtarzy po niewielkie figury pełne detali. W krucyfiksach, rzeźbach aniołów i wizerunkach świętych łączyli religijne opowieści z teatralnym ruchem i bogatą dekoracją.

Przyjrzymy się dziełom i twórcom polskiej rzeźby barokowej, w tym Andreasowi Schlüterowi, który działał w Gdańsku i Warszawie, oraz Baltazarowi Fontanie, autorowi sztukaterii w krakowskim kościele św. Anny. Jak już poruszamy ten temat to poznaj wiek Weroniki Anny Marczak i jej osiągnięcia w karierze. Odwiedzimy świątynie, gdzie rzeźby tworzą rozbudowane kompozycje, i zwrócimy uwagę na ekspresyjne twarze, złocenia oraz marmurowe iluzje.

Porównanie najważniejszych propozycji związanych z polską rzeźbą barokową

Czym wyróżniała się rzeźba barokowa w Polsce

Polska rzeźba barokowa miała poruszać widza, nie tylko zdobić przestrzeń. Rozwijała się od przełomu XVI i XVII wieku do połowy XVIII stulecia, czerpiąc z późnego renesansu oraz manieryzmu włoskiego i niderlandzkiego. Rzeźbiarze tworzyli dynamiczne, skręcone kompozycje, pełne teatralnych gestów, silnych emocji i misternych detali. Święci, aniołowie i postacie biblijne zdawali się wychodzić ku odbiorcy, a marmur, stiuk, brąz i pozłacane drewno podkreślały przepych oraz wrażenie żywej materii. W kościołach rzeźba łączyła się z architekturą i malarstwem, tworząc widowiskowe dzieła, które wzmacniały religijny przekaz kontrreformacji.

Barok w Polsce przybierał kilka form: dworsko-kościelną, wspieraną przez królów, magnatów i jezuitów, oraz sarmacką, związaną z kulturą szlachecką. W XVII wieku, gdy kraj zmagał się z wojnami ze Szwecją, Rosją i Turcją oraz z wewnętrznymi niepokojami, artyści łączyli przywiezione wpływy z rodzimymi upodobaniami. Przykładem jest XVII-wieczny ołtarz św. Stanisława na Wawelu: pod kopułą wspartą na czterech kolumnach stoi srebrna trumna ozdobiona 12 płaskorzeźbami ze scenami z życia, śmierci i cudów świętego. Realizacja ta łączy monumentalność, bogactwo detali i religijną opowieść z lokalną tradycją.

Kościół św. Anny w Krakowie jako barokowe widowisko

Kościół św. Anny w Krakowie przypomina barokowe widowisko. Tylman z Gameren zaprojektował go na przełomie XVII i XVIII wieku, prowadząc monumentalną architekturą wzrok ku ołtarzowi i kopule. Złocenia, stiuki, kolumny, rzeźby i malowidła tworzą spójną kompozycję, która ma budzić zachwyt i religijne uniesienie. Świątynia pokazuje cechy baroku — stylu opartego na ruchu, emocjach, kontrastach światła i bogactwie detali, rozwijającego się w Europie od około 1600 roku do połowy XVIII wieku.

Najważniejsze elementy barokowego wystroju kościoła to:

• złocenia, stiuki i bogato zdobione kolumny;
• rzeźby oraz malowidła tworzące spójną kompozycję;
• iluzjonistyczne malarstwo sklepienia, które zdaje się otwierać na niebo;
• światło podkreślające wybrane elementy i wzmacniające teatralny efekt.

Od wejścia dekoracje prowadzą wzrok ku sklepieniu, które malarstwo iluzjonistyczne zdaje się otwierać na niebo. Światło podkreśla wybrane elementy, a rzeźby i obrazy budują teatralny efekt. Zgodnie z założeniami sztuki po Soborze Trydenckim taki wystrój miał poruszać wiernych i wzmacniać przekaz religijny. Kościół św. Anny łączy europejskie inspiracje z charakterem polskiego baroku, rozwijającego się od końca XVI do pierwszej połowy XVIII wieku. Każdy detal współtworzy przemyślaną kompozycję, która wciąga zwiedzających w jej opowieść.

Jan Chrzciciel Falconi i stiukowe dekoracje w Lublinie oraz Rytwianach

Jan Chrzciciel Falconi, włoski artysta działający w XVII-wiecznej Polsce, tworzył barokowe dekoracje stiukowe. W kaplicy Tyszkiewiczów przy lubelskim kościele oo. Dominikanów, ozdobionej około 1645–1658 roku, połączył trójwymiarowe postacie, motywy roślinne i religijne z architekturą. Dzięki temu dekoracje zdają się wychodzić ze ścian i sklepienia, a wnętrze zyskuje rozmach bez wrażenia ciężkości.

Falconiemu przypisuje się również stiukowy wystrój kościoła Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w klasztorze kamedułów w Rytwianach, ufundowanym przez Jana Magnusa Tęczyńskiego. Dekoracje powstawały w połowie XVII wieku i obejmują ołtarze, sklepienia oraz podziały architektoniczne. Artysta zestawił jasny stiuk z ciemniejszymi powierzchniami, a plastyczne figury i kartusze kierują uwagę ku religijnej treści wnętrza.

Johann Georg Urbansky i ołtarz kaplicy Hochberga we Wrocławiu

Johann Georg Urbansky, rzeźbiarz urodzony około 1675 roku i zmarły po 1739 roku, przybył do Wrocławia w 1718 roku na zaproszenie kapituły katedralnej. Rok później otrzymał miejskie obywatelstwo i otworzył warsztat. W latach 20. XVIII wieku pracował przy kaplicy grobowej opata Ferdynanda Hochberga, wzniesionej w latach 1723–1728 przy kościele św. Wincentego i św. Jakuba, dziś przy placu Nankiera 15. Do ołtarza wykonał między innymi figury św. Anny i św. Joachima oraz czterech siedzących aniołów; zapłatę otrzymał w marcu 1727 roku. Te dzieła świadczą zarówno o jego kunszcie, jak i o wyjątkowo twórczym okresie kariery.

Bombardowanie Wrocławia 1 kwietnia 1945 roku niemal całkowicie zniszczyło kaplicę, a jej rzeźbiarski wystrój ucierpiał w około 85 procentach. Podczas rekonstrukcji, prowadzonej w latach 2000–2013, konserwatorzy połączyli ocalałe fragmenty i odtworzyli brakujące partie. Figury Anny i Joachima wróciły do wnętrza w pozłacanej, w dużej mierze zrekonstruowanej formie. Szczególne znaczenie ma odnalezienie głowy św. Anny, uznawanej za wojenną stratę. Piotr Oszczanowski odnalazł ją w zbiorach artystycznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Najpewniej po wojnie trafiła tam z wrocławskiego Muzeum Archidiecezjalnego jako jeden z 26 przekazanych zabytków, lecz później błędnie uznano ją za część przedwojennej kolekcji KUL-u, założonej w 1932 roku. Fotografie, analiza stylu i dokumentacja konserwatorska potwierdzają jej wrocławskie pochodzenie. Odnalezienie rzeźby po blisko 80 latach pozwoliło przywrócić jej historię.

Andrzej Schlüter: gdańskie pochodzenie, królewskie zlecenia i niepewne atrybucje

Andrzej Schlüter, urodzony około 1660 roku, najczęściej łączony jest z Gdańskiem, choć jego pochodzenie i wczesna nauka pozostają niepewne. Sławę zdobył dzięki pracy dla króla Prus Fryderyka I. Od 1694 roku działał w Berlinie: projektował i rzeźbił dekoracje pałacu królewskiego oraz monumentalne posągi na dziedzińcu zbrojowni, ukończonej w 1706 roku. Jak już zgłębiasz ten temat, Odkryj fascynujący świat barokowych stiuków.

Najważniejsze informacje o twórczości i działalności Schlütera:

• Od 1694 roku pracował w Berlinie dla króla Prus Fryderyka I.
• Projektował i rzeźbił dekoracje pałacu królewskiego oraz posągi na dziedzińcu zbrojowni.
• Do jego najważniejszych dzieł należy konny pomnik Wielkiego Elektora Fryderyka Wilhelma, odsłonięty w 1703 roku.
• Autorstwo części realizacji jest niepewne ze względu na niepełną dokumentację i udział warsztatów.

Rzeźby Schlütera wyróżniają napięte twarze, poruszone szaty i wyraziste gesty, które nadają kamieniowi dynamikę. Do jego najważniejszych dzieł należy konny pomnik Wielkiego Elektora Fryderyka Wilhelma, odsłonięty w Berlinie w 1703 roku. Jednak niepełna dokumentacja i udział warsztatów utrudniają ustalenie autorstwa wielu realizacji. Dlatego część z nich przypisuje się Schlüterowi lub wiąże z jego udziałem, zamiast uznawać za jego pewne dzieła.

Giovanni Francesco dei Rossi i ekspresja portretu epoki

Giovanni Francesco dei Rossi rozumiał, że barokowy portret powinien nie tylko ukazywać twarz, lecz także opowiadać o charakterze, pozycji i emocjach modela. Po Soborze Trydenckim (1545–1563) sztuka silniej oddziaływała na widza dzięki ekspresji, ruchowi, bogactwu form oraz grze światła i faktury. Dlatego portret pełnił funkcję reprezentacyjną i upamiętniającą, a w rzeźbie szczególną rolę odgrywały układ bryły, gest, spojrzenie i opracowanie powierzchni. Ponieważ obok baroku rozwijały się realizm i klasycyzm, twórczość Rossiego warto rozpatrywać w szerszym kontekście sztuki nowożytnej, a nie jako zbiór ozdobnych póz.

Polski kontekst pozwala lepiej dostrzec tę ekspresję. W XVII wieku nowe rozwiązania artystyczne towarzyszyły modernizacji kościołów i odnowie liturgii, a na dzieła wpływały zarówno gusta epoki, jak i fundacje biskupów oraz kapituł. Przykładem jest katedra wawelska: za rządów kardynała Jerzego Radziwiłła (1591–1600) i biskupa Bernarda Maciejowskiego (1600–1608) prowadzono szeroko zakrojone prace. W 1601 roku zaplanowano m.in. nowe stalle, marmurowe elementy chóru i uporządkowanie prezbiterium. W takim otoczeniu portret współtworzył pamięć o fundatorach, podkreślał ich rangę i oddziaływał na odbiorców. Właśnie połączenie podobieństwa, emocji i społecznego znaczenia najlepiej pokazuje ekspresję barokowego portretu.

Barokowy portret przemawiał nie tylko rysami twarzy, ale również gestem, światłem i fakturą. Dzięki temu stawał się zarazem obrazem człowieka i świadectwem jego pozycji.

Rzeźba barokowa poza kościołem: pałace, nagrobki i epitafia

Poza kościołami barok w Polsce opowiadał o władzy, rodzie i pamięci. W XVII i pierwszej połowie XVIII wieku, obok mecenatu dworskiego i kościelnego, rozwijał się nurt sarmacki, a dekoracyjna rzeźba w pałacach podkreślała rangę gospodarzy. W zamkowym muzeum w Brzegu ekspozycja „Memoriae Piastorum Principum Silesiae” przedstawia ponad 300 lat dziejów Piastów legnicko-brzeskich za pomocą nagrobków, epitafiów i cynowo-ołowianych sarkofagów. Wyróżnia się bogato zdobiona trumna jednego z ostatnich książąt, Jerzego III. Obok niej upamiętniono ukochanego doga Jerzego II — osobisty szczegół pośród opowieści o dynastii.

Pomniki nagrobne zachowują nie tylko nazwiska i daty, lecz także ambicje fundatorów. Herby, inskrypcje, alegorie i portrety utrwalały pamięć o zmarłych, a zarazem świadczyły o prestiżu rodu. Podobną opowieść o dynastii snuje renesansowa brama Zamku Piastów Śląskich: naturalnej wielkości rzeźby księcia Jerzego II i Barbary Hohenzollern oraz wizerunki królów Polski i książąt śląskich. Rzeźba nagrobna i pałacowa pełniła więc funkcje upamiętniającą, reprezentacyjną i dydaktyczną. Dzięki ekspresyjnej bryle, bogatej fakturze i ścisłemu powiązaniu z architekturą ukazywała zarówno pamięć o zmarłych, jak i potęgę żyjących.

Kalwaria Zebrzydowska: rzeźba w krajobrazie

Kalwaria Zebrzydowska przypomina rzeźbę rozłożoną na wzgórzach: tworzą ją drogi, kaplice, kościoły i naturalne ukształtowanie terenu. Założenie powstało około 1600 roku z inicjatywy Mikołaja Zebrzydowskiego, wojewody krakowskiego i marszałka wielkiego koronnego, który wzorował je na Jerozolimie. Przez kolejne stulecia rozwijał się zespół sanktuarium pasyjno-maryjnego z bazyliką Matki Bożej Anielskiej i klasztorem bernardynów; manierystyczną świątynię wzbogacono później o elementy barokowe. W 1999 roku UNESCO wpisało Kalwarię na Listę Światowego Dziedzictwa jako wyjątkowy krajobraz kulturowy, w którym sztuka sakralna współtworzy kompozycję z przyrodą.

Szczególnie wyróżniają się Dróżki Kalwaryjskie: około 40 kaplic i kościołów łączy sieć tras licząca kilkadziesiąt kilometrów. Dróżki Pana Jezusa przedstawiają mękę Chrystusa, a Dróżki Matki Bożej — życie Maryi. Po drodze warto zobaczyć Kaplicę Ukrzyżowania, kaplice Grobu Chrystusa i Grobu Matki Bożej oraz Most na Cedronie; beskidzkie widoki dopełniają tę plenerową kompozycję. Na bazylikę, klasztor i pobliskie kaplice wystarczy 1–2 godziny, a przejście wybranych odcinków zajmuje 3–5 godzin. Zwiedzenie większości zespołu może zająć cały dzień. Wygodne buty przydadzą się szczególnie podczas spaceru poza głównymi uroczystościami, gdy łatwiej dostrzec, jak starannie wpisano architekturę w krajobraz.

Na liście znajdują się najważniejsze miejsca i elementy, które warto uwzględnić podczas zwiedzania:

• Bazylika Matki Bożej Anielskiej i klasztor bernardynów
• Dróżki Pana Jezusa i Dróżki Matki Bożej
• Kaplica Ukrzyżowania
• Kaplice Grobu Chrystusa i Grobu Matki Bożej
• Most na Cedronie

Twórcy polskiej sztuki rzeźbiarskiej, których warto znać

W polskiej rzeźbie barokowej wyróżnia się Jan Jerzy Plersch, który działał w XVIII-wiecznej Warszawie. Wykonał m.in. dekoracje rzeźbiarskie Zamku Królewskiego i kościoła Wizytek, łącząc ruch, emocje oraz bogaty ornament. Z warszawskim dworem wiązał się także Jan Chrystian Kamsetzer — architekt i dekorator Stanisława Augusta Poniatowskiego, współtwórca wystroju Łazienek Królewskich. Rzeźby zdobiły wnętrza, a zarazem opowiadały o władzy, wierze i ambicjach epoki.

Barokowe rzeźby zachwycają teatralnością i bogactwem detali. Przyjrzyj się gestom postaci — często kryją opowieść o wierze i potędze.

W Krakowie działał włoski rzeźbiarz Baltazar Fontana, autor efektownych dekoracji stiukowych, m.in. w kościele św. Anny. W Małopolsce przy ołtarzach i wyposażeniu świątyń pracował z kolei Antoni Frączkiewicz. Ponieważ wielu twórców działało w warsztatach, część dzieł pozostaje anonimowa. Dlatego podczas zwiedzania barokowych kościołów warto zwracać uwagę nie tylko na nazwiska, lecz także na ekspresyjne twarze, wymowne gesty i dynamiczne fałdy szat.