Ukulele kojarzy się dziś przede wszystkim ze słonecznymi Hawajami, choć jego historia zaczęła się tysiące kilometrów dalej. Jak portugalski instrument trafił na wyspy i zdobył serca ich mieszkańców? W artykule przyglądam się jego początkom, drodze przez Pacyfik i przemianie w jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli hawajskiej kultury.

Historia ukulele zaczyna się na portugalskiej Maderze, gdzie w XIX wieku grano na czterostrunowym instrumencie zwanym machete, braguinha lub cavaquinho. W 1879 roku statek „Ravenscrag” przywiózł na Hawaje maderskich imigrantów, którzy jechali pracować na plantacjach trzciny cukrowej.

Wśród przybyszów znaleźli się stolarze i lutnicy Manuel Nunes, Augusto Dias oraz José do Espírito Santo. Na Hawajach zaczęli budować instrumenty wzorowane na machete, między innymi z miejscowego drewna koa. Tak powstało ukulele: lekkie, niewielkie i wyposażone w cztery struny, zwykle nylonowe. Jeżeli masz czas i chęci, sprawdź, jak dobrać struny do ukulele. Jego nazwę tłumaczy się najczęściej jako „skacząca pchła”, być może ze względu na szybkie ruchy palców muzyka; inna wersja mówi o „darze, który przybył”.

Instrument szybko zyskał popularność na Hawajach. Król Dawid Kalākaua wspierał jego miejsce w lokalnej kulturze, włączając go do występów podczas dworskich uroczystości. Na początku XX wieku ukulele dotarło do Stanów Zjednoczonych. Moda na muzykę hawajską rozkwitła po wystawie w San Francisco w 1915 roku, zaś w latach 20. i 30. instrument pojawiał się w kabaretach, wodewilach i filmach. W Wielkiej Brytanii spopularyzował go między innymi George Formby.

Od hawajskiego przeboju do pierwszych akordów

W latach 90. nowe zainteresowanie ukulele przyniosło nagranie „Somewhere Over the Rainbow / What a Wonderful World” hawajskiego muzyka Israela Kamakawiwoʻole. Jak już tu wpadłeś to poznaj akordy i rytm ukulele krok po kroku. Dziś instrument słychać w popie, folku, jazzie i indie. Grają na nim zarówno wirtuoz Jake Shimabukuro, jak i rockowy artysta Eddie Vedder, autor albumu „Ukulele Songs”. Historia ukulele pokazuje, jak niewielki instrument może łączyć odległe kultury i pokolenia.

Klasyczne ukulele ma cztery struny, drewniane pudło rezonansowe i gryf z progami; zwykle waży mniej niż pół kilograma, więc łatwo zmieścić je w plecaku. Sopranowe mierzy około 53 centymetrów i ma tradycyjnie jasne brzmienie. Koncertowe, długości około 58 centymetrów, oferuje wygodniejszy rozstaw progów, a tenorowe — około 66 centymetrów — brzmi głębiej i głośniej. Największe, barytonowe, ma około 76 centymetrów i strój D–G–H–E, taki jak cztery najwyższe struny gitary. Dostępne są też wersje elektroakustyczne, basowe z grubymi gumowymi strunami oraz banjolele.

Sopranowe, koncertowe i tenorowe ukulele najczęściej stroi się G–C–E–A; struna G jest nastrojona wyżej niż C. Początkujący mogą zacząć od czterech akordów: C-dur (0003), a-moll (2000), F-dur (2010) i G-dur (0232). Ich sekwencja pozwala zagrać wiele popularnych piosenek. Instrument na początek kosztuje zwykle 200–400 złotych, a ćwiczenia przez 15–20 minut dziennie pomagają szybko opanować podstawy. Dzięki miękkim strunom i niewielkiemu gryfowi ukulele sprawdza się zarówno dla dzieci, jak i dorosłych, którzy chcą szybko zacząć grać.

Król Kalākaua i narodziny hawajskiego symbolu

Król Dawid Kalākaua, który panował na Hawajach w latach 1874–1891, wspierał muzykę i rodzimą kulturę. Promował hula, pieśni oraz występy dworskie, podczas których rozbrzmiewał niewielki, czterostrunowy instrument przywieziony przez portugalskich imigrantów z Madery.

Pracownicy plantacji trzciny cukrowej przywieźli w XIX wieku machete — mały instrument podobny do gitary. Na Hawajach rzemieślnicy Manuel Nunes, Augusto Dias i José do Espírito Santo tworzyli jego lokalne odmiany, często z cenionego drewna koa. Tak powstało ukulele. Jego nazwę tłumaczy się czasem jako „skacząca pchła”, co ma nawiązywać do palców muzyka szybko poruszających się po strunach. Z czasem instrument stał się symbolem hawajskiej kultury.

Cztery struny, które podbiły Amerykę i połączyły pokolenia

Kalākaua włączał ukulele do występów i uroczystości dworskich, łącząc jego nowe brzmienie z hawajską tradycją. Pogodny ton szybko zyskał popularność na wyspach, a królewskie poparcie uczyniło instrument rozpoznawalnym symbolem Hawajów.

Na początku XX wieku ukulele dotarło do Stanów Zjednoczonych. Po wystawie w San Francisco w 1915 roku rozpowszechniła się tam moda na muzykę hawajską, a popularność instrumentu wzrosła w latach 20. i 30. Później odnowiły ją między innymi nagranie „Somewhere Over the Rainbow / What a Wonderful World” Israela Kamakawiwoʻole oraz występy wirtuoza Jake’a Shimabukuro. Dzięki czterem strunom, niewielkiemu pudłu i historii łączącej Maderę z Hawajami ukulele nadal zachęca do wspólnego muzykowania.

Jak ukulele podbiło sceny i popkulturę

Ukulele wywodzi się z XIX-wiecznej Madery, gdzie grano na czterostrunowym instrumencie zwanym machete lub braguinha. W latach 70. XIX wieku portugalscy imigranci przywieźli go na Hawaje. Tamtejsi rzemieślnicy, między innymi Manuel Nunes, Augusto Dias i José do Espírito Santo, stworzyli własne wersje, często z drewna koa. Nazwa „ukulele” oznacza podobno „skaczącą pchłę” — aluzję do zwinnych palców muzyka — choć według innej opowieści znaczy „dar, który przybył”. Król Dawid Kalākaua pokochał instrument i włączył go do występów oraz uroczystości dworskich, pomagając mu zakorzenić się w hawajskiej kulturze.

W 1915 roku wystawa w San Francisco rozbudziła w Stanach Zjednoczonych modę na hawajskie brzmienia, a ukulele szybko trafiło do wodewilu, kabaretów, filmów i muzyki rozrywkowej. W Wielkiej Brytanii spopularyzował je między innymi George Formby. Cztery miękkie struny, mały rozmiar i jasny dźwięk ułatwiały akompaniament do śpiewu. Szczególnie podoba mi się, że ten skromny instrument potrafi rozjaśnić scenę bez udziału wielkiej orkiestry. Tutaj mała wstawka: dowiedz się, który instrument wybrać: altówkę czy skrzypce.

Oto kilka cech, które sprawiają, że ukulele jest tak przystępnym i wszechstronnym instrumentem:

• ma cztery struny, zwykle nylonowe lub syntetyczne;
• występuje w czterech rozmiarach: sopranowym, koncertowym, tenorowym i barytonowym;
• trzy mniejsze odmiany najczęściej stroi się do G-C-E-A;
• jest lekkie i łatwe do zabrania w podróż;
• podstawowych akordów można nauczyć się podczas krótkich ćwiczeń.

Od hawajskiego przeboju po szkolne sale — ukulele zaraża radością

W latach 90. Israel Kamakawiwoʻole poruszył słuchaczy wersją „Somewhere Over the Rainbow / What a Wonderful World”, a później Jake Shimabukuro pokazał możliwości solowej gry na ukulele. Po instrument sięgnął także Eddie Vedder, nagrywając album „Ukulele Songs”. Dziś ukulele brzmi w popie, indie, folku i jazzie, a internet pomaga początkującym uczyć się i udostępniać własne nagrania.

Współczesne ukulele ma zwykle cztery struny nylonowe lub syntetyczne. Występuje w czterech rozmiarach: sopranowe mierzy około 53 cm, koncertowe 58 cm, tenorowe 66 cm, a barytonowe 76 cm. Trzy mniejsze odmiany najczęściej stroi się do G-C-E-A; w tym układzie struna G może brzmieć wyżej niż sąsiednia C. Lekki instrument zmieści się w plecaku, a podstawowe akordy można opanować podczas jednego wieczoru ćwiczeń. Dlatego ukulele wciąż słychać na koncertach, w szkolnych salach i nagraniach z całego świata.

Sopranowe, koncertowe czy tenorowe: czym różnią się rozmiary ukulele